Στην καθημερινότητα οι περισσότεροι γονείς έρχονται αντιμέτωποι με δύσκολες καταστάσεις και σημαντικές πιέσεις που αναπόφευκτα τους οδηγούν να χάσουν την ψυχραιμία τους και την αυτοσυγκράτηση τους. Ποιός δεν έχει έρθει αντιμέτωπος με απαιτήσεις των παιδιών, που εκείνη τη στιγμή δεν είναι σε θέση να τις ικανοποιήσει; Ποιός δεν έχει νιώσει αδύναμος μπροστά σε μια έκρηξη θυμού;
Τις στιγμές αυτές οι γονείς ακροβατούν μεταξύ του να επιβάλλουν τους κανόνες και να ικανοποιήσουν μια ανάγκη. Υπό αυτές τις συνθήκες μπορεί εύκολα κανείς να θυμώσει, να χάσει την αυτοκυριαρχία του και να μιλήσει με σκληρά λόγια. Άλλωστε ακόμα και αυτές οι αντιδράσεις είναι κομμάτι της ανθρώπινης εμπειρίας. Όταν παρέλθουν αυτές οι στιγμές συχνά κατακλυζόμαστε από αισθήματα ενοχών, σκεφτόμαστε οτι δείξαμε στο παιδί μας το πιο σκληρό μας πρόσωπο και μια πτυχή του εαυτού μας για την οποία δεν είμαστε ιδιαίτερα υπερήφανοι.
Συχνά προσπαθούμε να επανορθώσουμε υποχωρώντας εντέλει στην απαίτηση του παιδιού ενώ άλλες φορές προσπαθούμε να αποφύγουμε τη συζήτηση για το τι συνέβη και να τραβήξουμε την προσοχή του προς κάτι εντελώς διαφορετικό. «Άλλωστε», σκεφτόμαστε, «δεν μπορούμε να πάρουμε πίσω όσα είπαμε ή κάναμε!»
Και πράγματι έτσι είναι, όμως μήπως υπάρχει και μια άλλη εναλλακτική; Πολλοί γονείς έρχονται συχνά με το ερώτημα «είναι σωστό να ζητήσω συγγνώμη από το παιδί μου;». Αν σκεφτούμε την ίδια συνθήκη για άλλες σχέσεις στη ζωή μας, ίσως δεν θέτουμε καν αυτό το ερώτημα. Γνωρίζουμε οτι ζητώντας συγγνώμη για ένα λάθος μας θα βελτιώσουμε τις σχέσεις μας, θα προσφέρουμε παρηγοριά σε αυτόν που πληγώσαμε, θα χτίσουμε μια βάση ειλικρίνειας και εμπιστοσύνης και εντέλει θα διασφαλίσουμε τη συνέχεια μιας σχέσης.
Γιατί όμως η έκφραση μεταμέλειας τίθεται σαν ερώτημα όταν αφορά τα παιδιά μας;
Μια εξήγηση αφορά στην αντίληψη μας για τη γονεϊκότητα. Πιστεύουμε οτι οι γονείς οφείλουν να φαίνονται πάντα σωστοί, σχεδόν τέλειοι και σίγουρα κάθε πατέρας και κάθε μητέρα θέλει να αποτελέσει για το παιδί του το καλύτερο δυνατό πρότυπο. Ζητώντας συγγνώμη φοβόμαστε οτι θα φανούμε αδύναμοι στα μάτια των παιδιών μας και ίσως ερχόμαστε και οι ίδιοι αντιμέτωποι με τις δικές μας ανασφάλειες. Ωστόσο, ίσως θα ήταν πιο βοηθητικό να θέσουμε στον εαυτό μας το εξής ερώτημα:
Τι είδους πρότυπο θέλουμε να αποτελέσουμε για τα παιδιά μας;
Θέλουμε ένα πρότυπο ανέφικτο και εντελώς ξένο προς την ανθρώπινη φύση μας ή θέλουμε ένα πρότυπο όπου οι καλές και οι κακές μας πλευρές συνυπάρχουν αρμονικά;
Οι ίδιοι επιθυμούμε και περιμένουμε από τα παιδιά να ζητάνε συγγνώμη και να αναγνωρίζουν τα λάθη τους. Τα παροτρύνουμε διαρκώς να είναι ειλικρινή και να επιδεικνύουν μεταμέλεια. Όπως τόσες άλλες δεξιότητες, έτσι και αυτή είναι κάτι που πρωτίστως το μαθαίνουμε μέσα από τις σχέσεις μας με τους σημαντικούς άλλους της ζωής μας.
Γιατί είναι λοιπόν τόσο σημαντικό να μπορούμε να ζητάμε συγγνώμη;
Έρευνες στο κομμάτι της συναισθηματικής νοημοσύνης αλλά και της θεωρίας του δεσμού τονίζουν οτι η «συγγνώμη» λειτουργεί επανορθωτικά στις σχέσεις. Όταν μάλιστα η προσπάθεια επανόρθωσης έρχεται από τον γονέα, τότε ο ίδιος λειτουργεί ως πρότυπο, συμβάλλοντας έτσι στην εκδήλωση αντίστοιχης συμπεριφοράς από τα παιδιά. Η ένδειξη μεταμέλειας μεταφέρει το μήνυμα οτι κάποιος αναλαμβάνει την ευθύνη για τις πράξεις του και συνοδεύεται από την κατάλληλη συναισθηματική αντίδραση. Αυτό μπορεί να ακούγεται απλό, ωστόσο συνδέεται άμεσα με την ικανότητα να κατανοούμε τον συναισθηματικό κόσμο του άλλου (ενσυναίσθηση), να αντιδρούμε κοινωνικά κατάλληλα και να δείχνουμε υπευθυνότητα. Οποιαδήποτε σύγκρουση δημιουργεί μια ρωγμή στις σχέσεις. Ως ενήλικες έχουμε συνήθως την ικανότητα να αντέχουμε τον συναισθηματικό αντίκτυπο μιας σύγκρουσης.
Όσον αφορά όμως στα παιδιά η ικανότητα αυτή διαμορφώνεται κυρίως μέσα από τις πρώτες του σχέσεις. Οταν ένα παιδί παιρνει μέρος σε μια σύγκρουση με τους γονείς του, αυτό διαταράσσει σε κάποιο βαθμό τόσο την αίσθηση του εαυτού του όσο και την ποιότητα της σχέσης. Έτσι, όταν οι γονείς εκφράζουν μεταμέλεια, αυτό δημιουργεί στο παιδί μια αίσθηση ασφάλειας, οργάνωσης και νοήματος όσον αφορά τη σχέση γονέα-παιδιού και θέτει τις απαραίτητες βάσεις για την ανάπτυξη της εμπιστοσύνης στις ευρύτερες και μελλοντικές του σχέσεις. Παράλληλα, η ανακούφιση που προσφέρει η αίσθηση κατανόησης των συναισθημάτων του παιδιού συμβάλλει στην συναισθηματική αυτορρύθμιση, στην ικανότητα μας δηλαδή να ελέγχουμε την ένταση των συναισθημάτων μας.
Έτσι, την επόμενη φορά που θα χάσετε την ψυχραιμία σας μη φοβηθείτε να εκφράσετε στο παιδί σας οτι λυπάστε ή μετανιώνετε για αυτό, γιατί την ίδια στιγμή του προσφέρετε ένα πολύ πολύτιμο εργαλείο, τη δύναμη της επανόρθωσης.
Πηγές:
Ruckstaetter, J., Sells, J., Newmeyer, M. D., & Zink, D. (2017). Parental apologies, empathy, shame, guilt, and attachment: A path analysis. Journal of Counseling & Development, 95(4), 389–400. https://doi.org/10.1002/jcad.12154