Η οικογένεια είναι το πρωταρχικό περιβάλλον όπου λαμβάνει χώρα η ανάπτυξη και πνευματική διαμόρφωση κάθε μέλους από την οποία αποτελείται. Η εύρυθμη λειτουργία της οικογένειας αποτελεί θεμέλιο της κοινωνικής και συναισθηματικής ανάπτυξης των παιδιών και των εφήβων, διαδραματίζοντας καθοριστικό ρόλο στην ψυχική τους υγεία.
Ως ψυχοθεραπευτές, εστιάζουμε στον τρόπο που τα μέλη της οικογένειας επικοινωνούν, συσχετίζονται συναισθηματικά και διατηρούν τις σχέσεις μεταξύ τους καθώς και στον τρόπο που λαμβάνουν τις αποφάσεις, επιλύουν τα προβλήματα και ικανοποιούν τις ανάγκες τους. Μέσω ενδοοικογενειακών σχέσεων και αλληλεπιδράσεων, ποικιλίας συναισθηματικών χαρακτηριστικών, πλαισίων οικογενειακής πειθαρχίας, γνωστικής εμπλοκής και αναπτυξιακών χαρακτηριστικών, εκδηλώνεται η οικογενειακή λειτουργικότητα.
Η αποτελεσματική οικογενειακή λειτουργία προκύπτει όταν τα μέλη της οικογένειας αναλαμβάνουν τους ρόλους που τους αντιστοιχούν, εκτελούν με επιτυχία πρακτικά καθήκοντα και διατηρούν σχέσεις και συναισθηματικούς δεσμούς εντός και εκτός του οικογενειακού πλαισίου.
Τι λέει η Θεωρία..
Σύμφωνα με τη θεωρία του Μοντέλου McMaster, η βασική λειτουργία της οικογένειας έγκειται στο να παρέχει τις κατάλληλες περιβαλλοντικές συνθήκες στα μέλη της για να αναπτυχθούν σε σωματικό, ψυχολογικό και κοινωνικό επίπεδο. Για την πραγματοποίηση της βασικής αυτής λειτουργίας, το οικογενειακό σύστημα πρέπει να ολοκληρώσει μια σειρά βασικών καθηκόντων (κάλυψη των υλικών αναγκών του ατόμου, προσαρμογή και η προώθηση της ανάπτυξης και της εξέλιξης των μελών, αντιμετώπιση όλων των ειδών των έκτακτων οικογενειακών αναγκών) (Epstein et al., 2003).
Σύμφωνα με το μοντέλο, η λειτουργία της οικογένειας αξιολογείται σε 6 διαστάσεις:
1) Επίλυση προβλημάτων : ικανότητα της οικογένειας να αντιμετωπίζει αποτελεσματικά τα προβλήματα
2) Επικοινωνία : καθαρότητα της ανταλλαγής πληροφοριών μεταξύ των μελών
3) Οικογενειακοί ρόλοι : αποτελεσματική εκτέλεση καθηκόντων από τα μέλη
4) Συναισθηματική ανταπόκριση : συναισθηματική ανταπόκριση των μελών σε διάφορες καταστάσεις
5) Συναισθηματική εμπλοκή : ενδιαφέρον και προσοχή στις δραστηριότητες και τα ενδιαφέροντα των μελών
6) Έλεγχος της συμπεριφοράς : κριτήρια που θέτει κάθε οικογένεια για μια αποδεκτή συμπεριφορά και ο τρόπος που διατηρεί και εκφράζει αυτά τα κριτήρια σε όλα τα μέλη της.
Ποιος ο ρόλος της οικογένειας στην ψυχική υγεία παιδιών & εφήβων Σταθερότητα & Ασφάλεια
- Η δημιουργία σταθερών και προβλέψιμων συνθηκών (ρουτίνες, γεύματα, ύπνος, καθημερινές δραστηριότητες) παρέχει στα παιδιά μια αίσθηση ασφάλειας, προβλεψιμότητας και ελέγχου, μειώνοντας το άγχος και την αβεβαιότητα.
- Όταν τα παιδιά σας γνωρίζουν τι να περιμένουν, νιώθουν ασφαλή και προστατευμένα κάτι που τους επιτρέπει να αναπτύσσουν την αυτοπεποίθησή τους, να ανακαλύπτουν νέα πράγματα και να αναλαμβάνουν ρίσκα.
- Τα παιδιά που βιώνουν σταθερές και στοργικές σχέσεις είναι πιο πιθανό να αναπτύξουν υγιείς διαπροσωπικές δεξιότητες και να δημιουργήσουν θετικές σχέσεις στο μέλλον. Αντίθετα, η έλλειψη ασφάλειας μπορεί να οδηγήσει σε άγχος, φοβίες και προβλήματα συμπεριφοράς.
Συναισθηματική υποστήριξη
- Εντός της οικογένειας δημιουργείται ένα υποστηρικτικό περιβάλλον που βοηθά τα μέλη να διαχειριστούν δυσκολίες, να αντιμετωπίσουν προκλήσεις ή να ξεπεράσουν δύσκολες εμπειρίες ζωής.
- Όταν υπάρχει ανοιχτή και ειλικρινής επικοινωνίας, τα μέλη υποστηρίζουν, ενθαρρύνουν και αποδέχονται ο ένας τον άλλον, συμμετέχουν από κοινού σε δραστηριότητες, συνεργάζονται, μπαίνουν στη θέση του άλλου, εκφράζονται συναισθηματικά, δείχνουν κατανόηση και τρυφερότητα.
- Όλα αυτά διαμορφώνουν μια «ανήκειν» και οικογενειακής ενότητας που καλλιεργεί την ψυχική ανθεκτικότητα των παιδιών και περιορίζει σημαντικά τις πιθανότητες ανάπτυξης προβλημάτων ψυχικής υγείας.
Θετικές επιρροές & υγιή πρότυπα
- Ως γονείς λειτουργείται ως παράδειγμα και πρότυπα για τα παιδιά σας. Παρατηρώντας σας τα παιδιά μαθαίνουν πώς να συμπεριφέρονται, να επικοινωνούν και να αντιδρούν σε διάφορες καταστάσεις.
- Οι συμπεριφορές και οι αξίες (πχ ειλικρίνεια, η ευγένεια κ.α.) που προβάλλονται στην οικογένεια μέσα από καθημερινές αλληλεπιδράσεις και συζητήσεις διαμορφώνουν τις συμπεριφορές και τις αντιλήψεις των παιδιών σας.
- Τα παιδιά υιοθετούν υγιείς συνήθειες από εσάς (διατροφή, σωματική άσκηση), δεξιότητες διαχείρισης άγχους και επίλυσης προβλημάτων και διατήρησης θετικών διαπροσωπικών σχέσεων. Έτσι, αναπτύσσουν την αίσθηση ότι είναι ικανά να αντιμετωπίσουν τις προκλήσεις (αυτοπεποίθηση), έχοντας ασφαλείς και θετικές κατευθυντήριες γραμμές και στρατηγικές από τους γονείς.
Από την άλλη…
Οι οικογένειες που έχουν συχνές συγκρούσεις, βία στο σπίτι, αμφισβητήσιμες μεθόδους ανατροφής, κακή επικοινωνία και έλλειψη συναισθηματικής υποστήριξης παρουσιάζουν προβλήματα στη λειτουργία τους.
Αυτά τα προβλήματα αποτελούν παράγοντα κινδύνου και συνδέονται με την εμφάνιση συναισθηματικών προβλημάτων, προβλημάτων μεταξύ συνομηλίκων, προβλημάτων συμπεριφοράς, εμπλοκή σε παραβατική συμπεριφορά κα.
Παραδείγματος χάριν, η επικριτική και εχθρική συμπεριφορά των γονέων αποδείχθηκε ότι προβλέπει την κατάθλιψη των εφήβων, ενώ επιπλέον φάνηκε ότι, όταν οι γονείς επιδεικνύουν αυξημένες κριτικές και εχθρικές τάσεις, τα παιδιά έχουν μεγαλύτερη τάση να αναπτύξουν διπολικές, καταθλιπτικές και αγχώδεις διαταραχές (Butterfield et al., 2021).
Η επιρροή και ο αντίκτυπος της οικογένειας δεν περιορίζεται μόνο στην παιδική ηλικία. Οι αξίες, οι συνήθειες και οι δεξιότητες που αναπτύσσονται μέσα στην οικογένεια συνοδεύουν τα παιδιά στην ενήλικη ζωή τους. Τους βοηθούν να εξελιχθούν σε ισορροπημένους και επιτυχημένους ενήλικες, ικανούς να αντιμετωπίζουν τις προκλήσεις της ζωής με αυτοπεποίθηση και ανθεκτικότητα. Είναι κρίσιμο λοιπόν, οι γονείς και οι κηδεμόνες να αναγνωρίζουν τη σημασία της δικής τους συμπεριφοράς και να συν-εργάζονται για τη δημιουργία ενός θετικού και υποστηρικτικού οικογενειακού κλίματος.
Βιβλιογραφία:
Butterfield, R. D., Silk, J. S., Lee, K. H., Siegle, G. S., Dahl, R. E., Forbes, E. E., … & Ladouceur, C. D. (2021). Parents still matter! Parental warmth predicts adolescent brain function and anxiety and depressive symptoms 2 years later. Development and psychopathology, 33(1), 226-239
Epstein, N. B., Ryan, C. E., Bishop, D. S., Miller, I. W., & Keitner, G. I. (2003). The McMaster model: A view of healthy family functioning. The Guilford Press.
Kustanti, E. R., Afiatin, T., &Febriani, A. (2022, September). Family Functioning: Perspectives of Adolescents. In Proceedings of International Conference on Psychological Studies (ICPSYCHE) (Vol. 3, pp. 150-158).
Li, L., Bai, L., Zhang, X., & Chen, Y. (2018). Family functioning during adolescence: The roles of paternal and maternal emotion dysregulation and parent–adolescent relationships. Journal of Child and Family Studies, 27, 1311-1323.