Μικρές Καρδιές, Μεγάλη Απώλεια
“Θα γυρίσει ο παππούς;”
“Από τι πεθαίνουν οι άνθρωποι;” “Μαμά, θα πεθάνεις και εσύ;”
“Πού πήγαν;”
Όταν τα παιδιά αρχίζουν και αναρωτιούνται γύρω από την έννοια του θανάτου αρκετοί γονείς συχνά πιάνονται απροετοίμαστοι.
Δυστυχώς, τα πράγματα μπορεί να γίνουν πιο περίπλοκά όταν η απώλεια λάβει χώρα εντός της οικογένειας και οι γονείς θα πρέπει να διαχειριστούν με τον κατάλληλο τρόπο την οδυνηρή εμπειρία του θανάτου που μπορεί να βιώσει ένα παιδί.
Η απώλεια αγαπημένου προσώπου συγκαταλέγεται μεταξύ των αντίξοων και τραυματικών εμπειριών που μπορεί να βιώσουν παιδιά και έφηβοι.
Οι παιδικές εμπειρίες που αφορούν στην απώλεια γονιού, στενού μέλους της οικογένειας ή ακόμα και στενού φίλου λόγω θανάτου, ανήκουν στις Αντίξοες Εμπειρίες της Παιδικής ηλικίας (Adverse Childhood Experiences, ACEs).
Πώς αντιλαμβάνονται τα παιδιά τον θάνατο
Η επίπτωση του θανάτου μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και το επίπεδο της συναισθηματικής του ωριμότητας. Ως γονείς, η ευθύνη μας είναι να τα βοηθήσουμε να κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν το θέμα αυτό με τρόπο που να είναι κατανοητός και υποστηρικτικός.
Η επίπτωση του θανάτου μπορεί να διαφέρει σημαντικά ανάλογα με την ηλικία του παιδιού και το επίπεδο της συναισθηματικής του ωριμότητας. Ως γονείς, η ευθύνη μας είναι να τα βοηθήσουμε να κατανοήσουν και να αντιμετωπίσουν το θέμα αυτό με τρόπο που να είναι κατανοητός και υποστηρικτικός.
Βρέφη (0-2 ετών)
- Δεν έχουν την ικανότητα να κατανοήσουν πλήρως τον θάνατο ή την απώλεια, αντιλαμβάνονται όμως έντονα την απουσία των βασικών προσώπων φροντίδας.
- Μπορεί να παρατηρηθεί αλλαγή στη συμπεριφορά, όπως αυξημένο κλάμα, δυσκολίες στον ύπνο, αλλαγές στις διατροφικές συνήθειες.
Προσχολική Ηλικία (3-5 ετών)
- Αρχίζουν να κατανοούν κάπως την έννοια του θανάτου, αλλά εξακολουθούν να τον αντιλαμβάνονται συχνά ως μια προσωρινή απουσία, πιστεύοντας οτι αυτός που λείπει θα ξαναγυρίσει.
- Μπορεί να ρωτήσουν επανειλημμένα για το άτομο που απουσιάζει και να εκδηλώσουν θυμό, επιθετικότητα ή ανασφάλεια.
Σχολική Ηλικία (6-12 ετών)
- Αρχίζουν να κατανοούν τη βιολογική φύση του θανάτου και αντιλαμβάνονται την μονιμότητα και την μη αναστρεψιμότητά του.
- Μπορεί να εμφανίζουν έντονα συναισθήματα όπως θλίψη, αγανάκτηση, ενοχή, απομόνωση, αντιδραστικότητα.
Εφηβική Ηλικία (13-18 ετών)
- Οι έφηβοι έχουν την ικανότητα να κατανοήσουν τον θάνατο με πιο συγκεκριμένους όρους, αλλά μπορεί να επηρεαστούν αρκετά και αισθητά πιο βαθιά από την απώλεια.
- Μπορεί να εκδηλώνουν έντονα συναισθήματα θυμού, απομόνωσης, αναζήτησης ταυτότητας και αντίστασης.
Είδη Πένθους στα παιδιά
Φυσιολογικό πένθος : Είναι η φυσιολογική αντίδραση στην απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου. Το παιδί εκδηλώνει συναισθήματα θλίψης, άγχους και μπορεί να έχει ερωτήματα σχετικά με τον θάνατο. Παρά την ένταση των συναισθημάτων, σταδιακά αρχίζουν να προσαρμόζονται στη νέα πραγματικότητα.
Δυσεπίλυτο πένθος : Αναφέρεται σε μια πιο μακροχρόνια και έντονη μορφή πένθους που δεν μειώνεται με την πάροδο του χρόνου. Τα παιδιά που βιώνουν δύσεπιλυτο πένθος μπορεί να συνεχίζουν να αισθάνονται έντονη θλίψη, απελπισία και συναισθηματική αναστάτωση για πολλούς μήνες ή και χρόνια μετά την απώλεια.
Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν
- Επίμονη θλίψη και απομόνωση.
- Αδυναμία να απολαύσουν δραστηριότητες που προηγουμένως τους ευχαριστούσαν.
- Δυσκολίες στον ύπνο και εφιάλτες.
- Αλλαγές στην όρεξη και το βάρος.
- Συνεχείς σκέψεις και ανησυχίες για το αγαπημένο πρόσωπο που έχασαν.
- Υπερβολική προσκόλληση στους γονείς ή φροντιστές τους.
- Δυσκολίες στη συγκέντρωση και την απόδοση στο σχολείο.
Περιπλεγμένο πένθος (complicated grief): είναι μια σοβαρότερη μορφή πένθους που εμποδίζει το παιδί να προχωρήσει και να επανέλθει στην καθημερινή ζωή του. Πρόκειται για μια κατάσταση όπου τα φυσιολογικά συναισθήματα πένθους επιδεινώνονται και περιπλέκονται από άλλους ψυχολογικούς παράγοντες.
Τα συμπτώματα περιλαμβάνουν
- Έντονη ενασχόληση με την απώλεια και το αγαπημένο πρόσωπο που πέθανε ή επίμονη άρνηση να δεχτούν τον θάνατο.
- Σοβαρά προβλήματα στη λειτουργικότητα στο σχολείο και τις κοινωνικές δραστηριότητες.
- Αυτοκαταστροφικές συμπεριφορές.
- Υπερβολικές ενοχές ή αυτομομφές για τον θάνατο.
- Έντονη ανησυχία για την υγεία και την ασφάλεια των άλλων αγαπημένων προσώπων.
Πώς να υποστηρίξετε τα παιδιά σας
Η υποστήριξη ενός παιδιού που πενθεί και βιώνει την απώλεια απαιτεί ευαισθησία και ανοιχτή επικοινωνία. Η κατανόηση και η αναγνώριση των μορφών του πένθους που μπορεί να βιώσουν τα παιδιά είναι το πρώτο βήμα για την παροχή της απαραίτητης υποστήριξης. Η υπομονή και συνεργασία με επαγγελματίες υγείας μπορούν να βοηθήσουν τα παιδιά να αντιμετωπίσουν την απώλεια, να αναπτύξουν ανθεκτικότητα και να προχωρήσουν στη ζωή τους με υγιή τρόπο.
Μολονότι, οι αποτελεσματικές θεραπείες για τα παιδιά και τους εφήβους που πενθούν είναι ελάχιστες, τα τελευταία χρόνια έχουν γίνει αρκετές έρευνες που έχουν προωθήσει σημαντικά την γνώση για την κατανόηση για την ανάπτυξη παρεμβάσεων. Η αποτελεσματικότητά τους έγκειται στην ανακούφιση και ενίσχυση δεξιοτήτων διαχείρισης των δυσπροσαρμοστικών συναισθηματικών και συμπεριφορικών αντιδράσεων που επιφέρει η απώλεια (όπως δυσεπίλητο/περιπλεγμένο πένθος, συμπτώματα κατάθλιψης, άγχους και διαταραχής μετατραυματικού στρες).
Βιβλιογραφια
Ferow, A. (2019). Childhood Grief and Loss. European Journal of Educational Sciences.
Revet, A., Bui, E., Benvegnu, G., Suc, A., Mesquida, L., & Raynaud, J. P. (2020). Bereavement and reactions of grief among children and adolescents: Present data and perspectives. L’encephale, 46(5), 356-363.